Mbuli Inogile ya Yesu Kilisito yandikigwe na
Maluko
Ulongozi
Mbuli Inogile yandikigwe na Maluko ya mumkumbo wa vitabu vine va lagano da sambi, vitabu avo volagusa vija Yesu viyakalile hano mwiisi. Kila kitabu acho chokemigwa, “Injili,” fambulo jake Mbuli Inogile. Vitabu avo vandikigwa ako kumwande na Matayo na Maluko na Luka na Yohana kipindi Yesu viyafile na kuzilibuka. Mbuli Inogile yandikigwe na Maluko acho kitabu kiguhi mna ivitabu vine va Mbuli Inogile. Vivija chogesigwa kamba acho kitabu cha ichanduso kwandikigwa mna ivitabu vose va Mbuli Inogile. Yogesigwa chandikigwa mwaka 65-70 toka kuvumbuka kwa Kilisito. Wanhu wengi woifunza vinhu wogesa kamba chandikigwa Lumi kwa kilamuso cha kuwagela moyo wanhu wamtogole Yesu ako.
Vivija Maluko kokemigwa Yohana Maluko, kakala miyao na mtumigwa Paulo na Balinaba, lakini mbuli ziyalongigwe vihile mbuli yake hazoneke kipindi viyawalekile muumwanza wa kimishieni. (Sang'h 13:13). Abaho Maluko kanga kabili na Balinaba (Sang'h 15:37-39). Vivija Maluko kajuwika kamba kakala uki na kidole na Petulo (1 Pet 5:13). Hamoja Maluko hazone kwa meso mbuli za Yesu viyakalile mwiisi, wanhu woifunza vinhu wogesa kamba Maluko kandika mbuli nyingi ziyaone Petulo na azo mbuli zimemile mna Imbuli Inogile yandikigwe na Maluko. Mna Imbuli Inogile, Maluko kalonga ng'hani mbuli za uwanahina na mafundizo ga Yesu mna ikipindi cha kimambukizo.
Mbuli zili mkitabu
Maluko kosonga ikitabu mna isula ya 1:1-13.
Abaho Maluko kosimulila sang'hano ya Yesu viyakalile ako Galilaya (Sula ya 1:14-8:21).
Abaho kolonga mbuli ya mwanza wa Yesu ako Yelusalemu (Sula ya 8:22-10:52).
Maluko komambukiza kwa kwandika mbuli ya kipindi cha Yesu ako Yelusalemu, na komambukiza na ifa yake na kuzilibuka (Sula ya 11:1-16:8).
Yohana Mbatizaji kowapetela wanhu
Mat 3:1-12; Luk 3:1-18; Yoh 1:19-28
1Ino ayo Mbuli Inogile ya Yesu Kilisito Mkombola, Mwana wa Mulungu. 2Isonga kamba viyandikigwe na mtula ndagu wa Mulungu Isaya,
“Mulungu kalonga, ‘Nomtuma msenga wangu yakulongolele
yaitande nzila yako.’
3Munhu imoja kokema kuluwala,
‘Itandeni nzila ya Mndewa,
goloseni nzila yake yonda yabite!’ ”
4Yohana Mbatizaji kalawilila kuluwala kawapetela wanhu, “Lekeni nzambi na mbatizigwe na Mulungu kozigela kumgongo nzambi zenu.” 5Wanhu wengi kulawa mwiisi ya Yudea na kudibuga da Yelusalemu wachola kumtegeleza Yohana. Watogola kamba wana nzambi, Yohana kawabatiza muulwanda lwa Yolidani.
6Yohana kavala kiwalo kitendigwa kwa mibahila ya ngamiya na mkwiji wa ng'hwembe mkigudi chake, lujo lwake lukala nzige na uki. 7Kawapetela wanhu, “Munhu yonda yeze kukisogo changu ni munhu mkulu kunibanza nene. Niye sifaya hata kudohola nzabi za vilatu vake. 8Niye nowabatiza kwa mazi, lakini heyo kowabatiza kwa Loho Yang'alile.”
Kubatizigwa na kugezigwa kwa Yesu
Mat 3:13-4:11; Luk 3:21-22; 4:1-13
9Mna ikipindi acho Yesu kalawa mna ikijiji cha Nazaleti mwiisi ya Galilaya na Yohana kambatiza muulwanda lwa Yolidani. 10Yesu viyalawile mgamazi, bahaja kawona ulanga ugubuka na kamona Loho Yang'alile kohumuluka kamba huwa na kakala uchanha yake. 11Sauti ihulikigwa kulawa kuulanga ilonga, “Gweye kwa Mwanangu nikunogele. Ninogelwa na gweye.”
12Bahaja Loho Yang'alile kamulongoza yachole kuluwala, 13kakala kuko kuluwala siku malongo mane, kagezigwa na Mwenembago. Wanyama wa kumuhulo wakala aho lakini wasenga wa kuulanga weza wamsang'hanila.
Yesu kowakema wavuwa somba wane
Mat 4:12-22; Luk 4:14-15; 5:1-11
14Yohana viyagodekigwe mkifungo, Yesu kachola isi ya Galilaya, kawapetela wanhu Mbuli Inogile ya Mulungu. 15Kalonga, “Kipindi kivika, Undewa wa Mulungu wammabehi! Lekeni nzambi na muitogole Mbuli Inogile!”
16Yesu viyakalile kobita kumgwazo wa lamba da Galilaya kawavika wavuwa somba wabili, Simoni na mdodo wake Andeleya wakala wovuwa somba na mizavu yao. 17Yesu kawalongela, “Nikwelelezeni, na niye nowatenda muwe wavuwaji wa wanhu.” 18Bahaja waileka mizavu yao, wamkweleleza.
19Kagenda kumwande, kawavika wandugu wabili wayagwe. Yakobo na Yohana, wanage Zebedayo. Wakala mwiingalawa woitanda mizavu yao. 20Bahaja Yesu viyawone kawakema, nao wamuleka tatao Zebedayo na wasang'hanaji zake mwiingalawa, wamkweleleza Yesu.
Munhu yeli na kinyamkela
Luk 4:31-37
21Yesu na wanahina zake wavika kudibuga da Kapelinaumu, viivikile siku ya Kubwihila Yesu kengila mng'anda ya kumpula Mulungu, kasonga kufundiza. 22Wanhu wamuhulike wakanganya mafundizo gake, kwavija hafundize kamba wafundiza Malagizo ga Musa, ila kafundiza kwa udahi.
23Abaho munhu yakalile na kinyamkela kengila mng'anda ya kumpula Mulungu, kaguta, 24“Vino, kolonda choni kumwetu, gweye Yesu wa Nazaleti? Kwiza kutukoma? Nokujuwa gweye kwa ija Yang'alile yatumigwe na Mulungu!”
25Yesu kamkomhokela ikinyamkela, “Nyamala! Mulawe munhu ino!”
26Kinyamkela kamgela kisango munhu ayo, kaguta nyangi, kamulawa. 27Wanhu wose wakanganya ng'hani, avo wasonga kuilongela, “Vino kino choni? Mafundizo gano ga sambi! Munhu ino kana udahi wa kulava vinyamkela, nao womtegeleza!”
28Avo mbuli za Yesu zibwililika himahima kila hanhu mwiisi ya Galilaya.
Yesu kowahonya wanhu wengi
Mat 8:14-17; Luk 4:38-41
29Yesu na wanahina zake, hamoja na Yakobo na Yohana walawa mna ing'anda ya kumpula Mulungu, wachola kuna ikae ya Simoni na Andeleya. 30Mkwe wa kitwanzi wa Simoni kakala yawasile mulusazi kolumwa homa, Yesu viyavikile wamulongela mbuli za mtamu ayo. 31Yesu kamgendela mtwanzi ayo, kamgoga mkono kamwinula. Homa imulawa na kasonga kuwasang'hanila.
32Ichungulo, zuwa vidihongile, wanhu wamgalila Yesu watamu na waja wakalile na vinyamkela. 33Wanhu wose wa kudibuga dija waiting'hana haluhelengo lwa ing'anda. 34Yesu kawahonya wanhu wengi wakalile na mitamu na kawalava vinyamkela wengi. Hawalekile vinyamkela walonge kwavija wamjuwa kakala nani.
Yesu kowapetela wanhu ako Galilaya
Luk 4:42-44
35Imitootondo ng'hani siku diyagwe, Yesu kalamuka kasegela, kachola kunze kudibuga, hanhu kuduhu wanhu, kuko kampula Mulungu. 36Simoni na wayage wachola kumzahila, 37viwamvikile wamulongela, “Kila munhu kokuzahila.”
38Yesu kawedika, “Tolondeka kuchola kuna ivijiji viyagwe vili behi. Ako nako nolondeka kuwapetela wanhu Mbuli Inogile, kwavija acho kiminzile.”
39Yesu kachola kila hanhu mwiisi ya Galilaya, kawapetela wanhu Mbuli Inogile mzing'anda za kumpula Mulungu na kulava vinyamkela.
Yesu komuhonya munhu
Mat 8:1-4; Luk 5:12-16
40Munhu imoja yeli na utamu wa dikulu kamgendela Yesu, kamfugamila, kampula, kalonga, “Wahalonda kodaha kunihonya.”
41Yesu kamonela bazi, kamgolosela mkono, kamkwasa, kalonga, “Nolonda, hona!” 42Bahaja utamu umulawa, kahona. 43Yesu kamulongela yachole, kamzuma, 44kamulongela, “Tegeleza, sekeumulongele munhu yoyose mbuli ino, lakini goga inzila mbaka kwa mulava nhosa, yakakulolese lolese. Abaho kalave nhosa kamba viyalagize Musa ili kutenda kila munhu yatogole kamba kuhonyigwa.”
45Lakini munhu ayo kasegela, kasonga kuzibwililisa mbuli azo kila hanhu, kalonga mbuli nyingi mbaka Yesu hadahile kwingila mwiisi kunze kunze. Avo Yesu kakala kunze hanhu kuduhu wanhu, lakini wanhu wamcholela kulawa kila hanhu.