1Apollos Korint shehiridiki waqtida, Pawlus seper qilip, ichki quruqluq arqiliq Efesus shehirige keldi. U yerde bezi muxlislar bilen uchriship, 2ulardin:
— Siler étiqad qilghininglarda, Muqeddes Roh silerge ata qilin’ghanmu? — dep soridi.
— Yaq, biz hetta Muqeddes Roh bar dégenni zadi anglimaptikenmiz, — dep jawab berdi ular.
3Pawlus yene:
— Undaqta, siler qandaq chömüldürülüshte chömüldürülgensiler? — dep soridi.
4Pawlus: — Yehya peyghember xelqqe yetküzgen chömüldülürüsh bolsa gunahlargha towa qilishni bildüridighan chömüldürülüsh bolup, ulargha özidin kéyin kelgüchige, yeni Eysagha étiqad qilish kéreklikini tapilighanidi, — dédi.
5Ular buni anglap, Reb Eysaning namida chömüldürülüshni qobul qildi. 6Pawlus qolini ularning üstige tegküzüp turushi bilen, Muqeddes Roh ulargha chüshti. Buning bilen ular namelum tillarda sözleshke hem peyghemberlerche wehiy-bésharetlerni yetküzüshke bashlidi.
7Ular texminen on ikki erkek kishi idi.
8Pawlus üch ay dawamida Efesus shehiridiki sinagogqa kirip, yüreklik bilen söz qilip, ular bilen Xudaning padishahliqidiki ishlar toghrisida munaziriliship qayil qilishqa tirishti. 9Lékin beziliri jahilliq qilip ishinishni ret qilip, xalayiq aldida Rebning yoligha haqaret keltürgende, Pawlus ulardin chiqip, muxlislarnimu ayrip chiqti. U herküni Tirannus isimlik ademning léksiyixanisida munazire-muzakire ötküzdi. 10Bu ish ikki yil dawamlashti. Netijide, Asiya ölkisidiki pütün xelq, Yehudiylar bolsun, Grékler bolsun hemmeylen Rebning söz-kalamini anglidi.
13Lékin shu etrapta yüridighan, «jinkesh» Yehudiylarin bezilirimu Reb Eysaning namini ishlitip baqqusi kélip, jin chaplashqanlar üstide turup jinlargha: «Pawlus jakarlawatqan Eysaning namidin sanga qattiq buyruq bérimen!» deydighan boldi. 14Bu ishni qilidighanlarning arisida Skéwa isimlik bir Yehudiy bash kahinning yette oghlimu bar idi. 15Lékin ular qoghliwetmekchi bolghan yaman Roh ulargha jawaben:
— Eysani tonuymen, Pawlustin xewirim bar, biraq özünglar kim bolisiler?! — déwidi, 16yaman Roh chaplishiwalghan kishi ulargha étilip chiqip, ularni urup shama qilip, ularning üstidin ghalib keldi. Ular yalingach we yarilan’ghan halda öydin qéchip chiqip ketti.
17Bu ish Efesus shehiride turuwatqan barliq Yehudiylar we Gréklergimu melum bolup, qorqunch hemmisini basti we Reb Eysaning nami ulughlandi. 18Netijide, nurghun étiqadchilar burunqi qilghanlirini iqrar qilip, aldigha chiqti. 19Séhirgerlik qilghanlardin nurghun ademler özlirining séhirgerlik kitab-palnamilirini ekélip bir yerge döwilep, köpchilikning aldida köydürüshti. Bu kitablarning qimmiti jemiy ellik ming kümüsh tenggige yétetti. 20Shundaq qilip, Rebning söz-kalami küchge ige bolup, berq urup üstünlükke ötti.
Efesus shehiride topilang kötürülidu
21Bu ishlar yüz bergendin kéyin, Pawlus könglide, Makédoniye we Axaya ölkisidin ötüp Yérusalémgha bérishqa niyet baghlidi. U: — U yerge barghandin kéyin, Rim shehirini körüp kélishim kérek, — dédi.
22Shuning bilen, u özige yardemde boluwatqanlardin Timotiy bilen Érastus ikkiylenni Makédoniyege ewetiwétip, özi yene bir mezgil Asiya ölkiside turdi.
23Del shu chaghda, Efesus shehirideRebning yoli toghruluq éghir malimachiliq kötürüldi. 24Ayal ilah Artémisni süretlep kümüsh tekche-heykellerni yasighuchi Dimitriy isimlik bir zerger bar idi. Uning bu ishi hünerwenlerge köp payda tapquzatti. 25Dimitriy hünerwenlerni we shuninggha oxshash ishlar bilen shughulliniwatqan bashqa ustilarni yighip, ulargha:
— Buraderler, bizning güllinishimizning bu ish bilen baghliq ikenlikini bilisiler; 26hazir héliqi Pawlusning néme ishlarni qilip yürgenlikini anglighan hem körgen bolushunglar kérek. U: «Qol bilen yasiwalghan nersiler ilahlar emes» déyish bilen, peqet Efesusta emes, belki pütkül Asiya ölkiside dégüdek nurghunlighan kishilerni qayil qilip, azdurup burawatidu. 27Emdi hazir bizning bu sodimizgha betnam chaplash xewpi bolupla qalmay, belki büyük ayal ilah Artémisning butxanisimu erzimes dep qarilip, hetta Asiya ölkisi we pütkül jahan ibadet qilidighan bu ayal ilahimizning shan-sheripimu yoqilish xewpige duch kéliwatidu! — dédi.
— Efesusluqlarning Artémisimiz büyüktur! — dep chuqan kötürüshke bashlidi.
29Buning bilen pütkül sheher malimatang bolup ketti. Xalayiq Pawlusning seperdashliridin Makédoniyelik Gayus we Aristarxuslarni tutup sörep, sérk meydanigha tengla yopurulup mangdi. 30Pawlus xalayiq arisigha kirmekchi bolghanidi, lékin muxlislar uning kirishige yol qoymidi. 31Hetta Pawlusning dostliri bolghan ölke emeldarliridin bézilirimu uninggha xewer yetküzüp, uni sérk meydanigha bérishqa tewekkül qilmasliqqa jékilidi.
32Emdi beziler buni dep warqirisa, beziler uni dep warqiriship, pütün sorun warang-churunggha toldi; kishilerning köpinchisi özlirining némige yighilghanliqinimu bilmeytti. 33Yehudiylar Iskender isimlik ademni aldigha ittirip chiqiriwidi, köpchilik uni aldigha turghuzdi. Iskender köpchilikke qol ishariti qilip, Yehudiylarni aqlimaqchi boldi. 34Biraq köpchilik uning Yehudiy ikenlikini bilip qélip, hemmisi tengla:
— Efesusluqlarning Artémisimiz büyüktur! — dep ikki saetche chuqan kötürüp turushti. 35Axirda, sheherning bash mirzisi xalayiqni tinchlandurup mundaq dédi:
— Ey Efesusluqlar! Biz Efesusluqlarning shehirining büyük Artémisning butxanisining we uning asmandin chüshken süritining qoghdighuchisi ikenlikini bilmeydighan kim bar! 36Bu ishlarni inkar qilalmighaniken, özünglarni bésiwélishinglar, bashbashtaqliq qilmasliqinglar kérek. 37Chünki siler bu kishilerni bu yerge soraqqa tartishqa élip keldinglar; lékin ular ya butxanilarni bulghuchilar ya bizning ayal ilahimizgha kupurluq qilghuchilardin emes. 38Eger Dimitriy we uninggha qoshulghan hünerwenlerning melum bir kishining üstidin shikayiti bolsa, soraqxanilar ochuq turmaqta we soraqchi waliylarmu bar. Ular shu yerlerde bir-biri bilen dewalashsun; 39we bashqa birer mesililiringlar bolsa, resmiy sorunda bir terep qilinishi lazim. 40Biz emdi yene bügünki weqeni topilang dep erz qilinish xewpide turuwatimiz; chünki bu malimanchliqning héch sewebi körsitilmigechke, hésabinimu bérelmeymiz-de!
41Bu sözlerni qilip bolup, u yighilghan xalayiqni tarqitiwetti.
□19:6 «...Muqeddes Roh ulargha chüshti. Buning bilen ular namelum tillarda sözleshke hem peyghemberlerche wehiy-bésharetlerni yetküzüshke bashlidi» — Muqeddes Rohning ulargha ata qilghan «namelum (karamet) tillarda sözlesh» iltipati bilen kishiler öz sözlirini chüshenmigen halda Xudagha medhiye oqup, uning sirlirini jakarlaydu («1Kor.» 14:2ni körüng).
□19:9 «xalayiq aldida Rebning yoligha haqaret keltürgende...» — mushu yerde «Rebning yoli» grék tilida peqet «yol» dégen söz bilen ipadilinidu (chünki étiqadning neziride peqet bir yolla bardur. 9:2nimu körüng). «Tirannus isimlik ademning léksiyixanisida munazire-muzakire ötküzdi» — «léksiyixana» yaki «mektep»: Bu belkim pelsepe ögitidighan bir mektep bolsa kérek. «Munazire-muzakire ötküzüsh» — belkim ishenmigenler bilen munazire qilish (10-ayetni körüng) we ishen’genlerge köprek telim bérish.
□19:14 «Bu ishni qilidighanlarning arisida Skéwa isimlik bir Yehudiy bash kahinning yette oghlimu bar idi» — yaki «Bu ishni qilghuchilar Skéwa isimlik bir Yehudiy bash kahinning yette oghli idi».
□19:22 «u özige yardemde boluwatqanlardin Timotiy bilen Érastus ikkiylenni Makédoniyege ewetiwétip...» — Pawlusning shuning meqsiti ularning belkim özini kutüsh üchün we belkim özining bérishigha teyyarliq qilish üchün idi (20:1-3ni körüng).
□19:23 «Del shu chaghda, Efesus shehiride Rebning yoli toghruluq éghir malimachiliq kötürüldi» — «Rebning yoli» grék tilida peqet «yol» déyilidu.
□19:33 «köpchilik uni aldigha turghuzdi» — bezi kona köchürmilerde «köpchilik bu ish uninggha baghliq dep oylidi» déyilidu.
□19:34 «Biraq köpchilik uning Yehudiy ikenlikini bilip qélip, hemmisi tengla: — Efesusluqlarning Artémisimiz büyüktur! — dep ikki saetche chuqan kötürüp turushti» — xalayiq Iskenderni Pawlus bilen munasiwetlik adem, némila bolmisun Yehudiy bolghachqa, butpereslikke qarshi bolsa kérek, dégen oyda bolghan bolsa kérek.
«Muqeddes Roh silerge ata qilin’ghanmu?» — grék tilida: «Muqeddes Rohni qobul qildinglarmu?». «Yaq, biz hetta Muqeddes Roh bar dégenni zadi anglimaptikenmiz» — mushu jawabning menisi belkim «Muqeddes Rohning ata qilin’ghini yaki Muqeddes Rohning insanlargha kelginini anglimaptikenmiz» dégendek bolsa kérek.
«Undaqta, siler qandaq chömüldürülüshte chömüldürülgensiler?» — yaki «Undaqta, siler néme dep chümüldürülgensiler?». Éniqki, shu kishiler Eysa Mesihning namigha chümüldürülgen bolsa, undaqta ularni chümüldürgüzchi étiqadchi ulargha «Xuda Mesihke étiqad qilghuchilarning hemmisige Muqeddes Rohini sowghat qilip ata qilidu» dep chüshendürgen bolushi kérek idi. Chünki Mesihde bolghan xush xewer del shuki: (1) Mesihning qurbanliqi bilen étiqadchi insanlarning gunahliri kechürüm qilinidu; (2) Mesihning qurbanliqi bilen Xuda étiqadchi insanlargha yéngi bir hayat ata qilidu; mushu hayat Muqeddes Rohning insanning qelbide makan qilishi bilen bashlinidu. Rosul Pétrusning sözlirige qarang (2:38-39), «1Pét.» 3:21 we bu ayet toghrisida «qoshumche söz»imizdiki izahatlarni körüng. «Biz Yehya peyghember yetküzgen chömüldürülüshni qobul qilduq» — ularning jawabigha qarighanda, ular merhum Yehya peyghemberning muxlisliri idi; mumkinchiliki barki, ular Yehya peyghemberning towa qilishi we sugha chömüldürülüsh toghruluq telimlirini Apollostin anglighanidi.
Mat. 3:11; Mar. 1:4; Luqa 3:16; Yuh. 1:26; Ros. 1:5; 11:16.
«...Muqeddes Roh ulargha chüshti. Buning bilen ular namelum tillarda sözleshke hem peyghemberlerche wehiy-bésharetlerni yetküzüshke bashlidi» — Muqeddes Rohning ulargha ata qilghan «namelum (karamet) tillarda sözlesh» iltipati bilen kishiler öz sözlirini chüshenmigen halda Xudagha medhiye oqup, uning sirlirini jakarlaydu («1Kor.» 14:2ni körüng).
Ros. 8:17; 11:15.
«xalayiq aldida Rebning yoligha haqaret keltürgende...» — mushu yerde «Rebning yoli» grék tilida peqet «yol» dégen söz bilen ipadilinidu (chünki étiqadning neziride peqet bir yolla bardur. 9:2nimu körüng). «Tirannus isimlik ademning léksiyixanisida munazire-muzakire ötküzdi» — «léksiyixana» yaki «mektep»: Bu belkim pelsepe ögitidighan bir mektep bolsa kérek. «Munazire-muzakire ötküzüsh» — belkim ishenmigenler bilen munazire qilish (10-ayetni körüng) we ishen’genlerge köprek telim bérish.
«Bu ishni qilidighanlarning arisida Skéwa isimlik bir Yehudiy bash kahinning yette oghlimu bar idi» — yaki «Bu ishni qilghuchilar Skéwa isimlik bir Yehudiy bash kahinning yette oghli idi».
Mat. 3:6.
«jemiy ellik ming kümüsh tengge» — bir tenggige bir qoy kéletti. Shunga hazirqi boyiche jemiy ikki yérim milyon dollargha barawer idi (2006).
«u özige yardemde boluwatqanlardin Timotiy bilen Érastus ikkiylenni Makédoniyege ewetiwétip...» — Pawlusning shuning meqsiti ularning belkim özini kutüsh üchün we belkim özining bérishigha teyyarliq qilish üchün idi (20:1-3ni körüng).
«Del shu chaghda, Efesus shehiride Rebning yoli toghruluq éghir malimachiliq kötürüldi» — «Rebning yoli» grék tilida peqet «yol» déyilidu.
2Kor. 1:8.
Ros. 16:16.
Zeb. 115:4; Yer. 10:3.
«pütkül jahan ibadet qilidighan bu ayal ilahimizning shan-sheripimu yoqilish xewpige duch kéliwatidu!» — Dimitriyning «ayal ilahimizning shan-sheripi» dégen sözi belkim Artémisning heywetlik butxanisinimu körsetmekchi bolushi mumkin.
«Xalayiq ... Gayus we Aristarxuslarni tutup sörep, sérk meydanigha tengla yopurulup mangdi» — Artémisning «büyük butxanisi» yoqap ketti, emma bu sérk meydani bügün’ge qeder mewjut, uninggha 25000 kishi sighidu.
Ros. 20:4; 27:2; Kol. 4:10.
«köpchilik uni aldigha turghuzdi» — bezi kona köchürmilerde «köpchilik bu ish uninggha baghliq dep oylidi» déyilidu.
«Biraq köpchilik uning Yehudiy ikenlikini bilip qélip, hemmisi tengla: — Efesusluqlarning Artémisimiz büyüktur! — dep ikki saetche chuqan kötürüp turushti» — xalayiq Iskenderni Pawlus bilen munasiwetlik adem, némila bolmisun Yehudiy bolghachqa, butpereslikke qarshi bolsa kérek, dégen oyda bolghan bolsa kérek.